نقش تغذیه در سلامت دهان و دندان

نقش تغذیه در سلامت دهان و دندان

 

آنچه علم درباره‌ی ارتباط رژیم غذایی و سلامت دهان و دندان می‌گوید

وقتی صحبت از سلامت دهان و دندان می‌شود، اغلب افراد به مسواک، نخ دندان یا دهان‌شویه فکر می‌کنند. اما یکی از مهم‌ترین عواملی که هر روز بر سلامت دندان‌ها و لثه تأثیر می‌گذارد، رژیم غذایی است.

 

تغذیه مناسب نه‌تنها در رشد و استحکام دندان‌ها نقش دارد، بلکه می‌تواند خطر پوسیدگی، بیماری‌های لثه و حتی فرسایش مینای دندان را کاهش دهد. از سوی دیگر، برخی عادات غذایی، حتی اگر به ظاهر سالم به نظر برسند، ممکن است به مرور زمان به دندان‌ها آسیب برسانند.

 

در این مقاله، با نگاهی بر شواهد علمی، بررسی می‌کنیم که تغذیه چگونه بر سلامت دهان و دندان اثر می‌گذارد.

 

⸻

 

تغذیه چگونه باعث پوسیدگی دندان می‌شود؟

 

برخلاف تصور رایج، خودِ قند مستقیماً دندان را خراب نمی‌کند.

 

روی سطح دندان‌ها میلیون‌ها باکتری به‌طور طبیعی زندگی می‌کنند. این باکتری‌ها از قندهای موجود در غذا و نوشیدنی تغذیه کرده و اسید تولید می‌کنند. اسید تولیدشده باعث کاهش pH دهان می‌شود و اگر این وضعیت بارها تکرار شود، مواد معدنی مینای دندان به‌تدریج از بین می‌روند. این فرآیند که «دمینرالیزاسیون» نام دارد، نخستین مرحله ایجاد پوسیدگی است.

 

خوشبختانه بزاق دهان تا حد زیادی این اسید را خنثی کرده و مواد معدنی را دوباره به مینای دندان بازمی‌گرداند، اما اگر دفعات مصرف مواد قندی زیاد باشد، فرصت کافی برای ترمیم وجود نخواهد داشت.

 

⸻

 

تعداد دفعات مصرف قند از مقدار آن مهم‌تر است

 

یکی از یافته‌های مهم پژوهش‌های دندان‌پزشکی این است که تعداد دفعات مصرف مواد قندی، معمولاً از مقدار کل قند مصرفی اهمیت بیشتری دارد.

 

برای مثال، خوردن یک شیرینی همراه با وعده ناهار معمولاً آسیب کمتری نسبت به خوردن آب‌نبات یا نوشیدنی شیرین در چند نوبت طی روز دارد؛ زیرا هر بار مصرف قند، محیط دهان را برای مدتی اسیدی می‌کند.

 

به همین دلیل، کاهش ریزه‌خواری و محدود کردن نوشیدنی‌های شیرین بین وعده‌های غذایی می‌تواند خطر پوسیدگی را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد.

 

⸻

 

نوشیدنی‌های اسیدی؛ تهدیدی متفاوت برای مینای دندان

 

همه آسیب‌های دندان ناشی از قند نیستند.

 

نوشابه‌ها، نوشیدنی‌های انرژی‌زا، بسیاری از آبمیوه‌های صنعتی و حتی برخی آبمیوه‌های طبیعی مانند آب‌لیمو یا آب‌پرتقال، اسیدی هستند. این اسیدها می‌توانند بدون دخالت باکتری‌ها، به‌تدریج باعث فرسایش مینای دندان شوند.

 

به همین دلیل، حتی نوشابه‌های بدون قند نیز اگر به‌طور مکرر مصرف شوند، ممکن است موجب نازک شدن مینای دندان شوند.

 

اگر نوشیدنی اسیدی مصرف کرده‌اید، بهتر است به‌جای مسواک زدن فوری، ابتدا مقداری آب بنوشید و حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه صبر کنید تا بزاق فرصت خنثی کردن اسید را پیدا کند.

 

⸻

 

آیا همه کربوهیدرات‌ها برای دندان مضر هستند؟

 

خیر.

 

کربوهیدرات‌های ساده مانند نوشابه، آب‌نبات، شکلات، شیرینی و بیسکویت‌های شیرین، سریع‌تر توسط باکتری‌های دهان مصرف می‌شوند و خطر بیشتری برای پوسیدگی ایجاد می‌کنند.

 

در مقابل، میوه کامل، سبزیجات، غلات کامل و حبوبات علاوه بر داشتن فیبر، معمولاً مدت زمان کمتری روی سطح دندان باقی می‌مانند و ارزش تغذیه‌ای بسیار بیشتری دارند.

 

البته آبمیوه، حتی اگر طبیعی باشد، از نظر سلامت دندان با خودِ میوه یکسان نیست؛ زیرا فیبر آن حذف شده و تماس اسید و قند با دندان بیشتر می‌شود.

 

⸻

 

کلسیم، فسفر و ویتامین D؛ مواد مغذی مهم برای دندان‌ها

 

استحکام دندان و استخوان فک تا حد زیادی به دریافت کافی مواد معدنی وابسته است.

 

منابع مناسب کلسیم عبارت‌اند از:

 

•                 شیر، ماست و پنیر

•                 بادام

•                 کنجد

•                 سبزیجات برگ سبز

 

فسفر نیز در ماهی، تخم‌مرغ، گوشت و لبنیات به مقدار مناسبی وجود دارد.

 

ویتامین D با افزایش جذب کلسیم، نقش مهمی در سلامت استخوان‌ها و دندان‌ها دارد. کمبود این ویتامین به‌ویژه در کودکان می‌تواند بر تکامل دندان‌ها اثر بگذارد و در بزرگسالان نیز با سلامت استخوان فک و عملکرد سیستم ایمنی مرتبط است.

 

⸻

 

آیا پنیر از دندان محافظت می‌کند؟

 

مطالعات نشان داده‌اند که مصرف پنیر می‌تواند pH دهان را افزایش دهد، ترشح بزاق را تحریک کند و به تأمین کلسیم و فسفات مورد نیاز برای بازسازی مینای دندان کمک کند.

 

البته این به معنای آن نیست که پنیر جایگزین مسواک یا نخ دندان است، بلکه می‌تواند به‌عنوان بخشی از یک رژیم غذایی سالم، به حفظ سلامت دندان‌ها کمک کند.

 

⸻

 

آیا آدامس بدون قند مفید است؟

 

بله، اما با یک شرط.

 

آدامس باید بدون قند باشد و ترجیحاً با زایلیتول شیرین شده باشد.

 

جویدن آدامس بدون قند باعث افزایش ترشح بزاق می‌شود و به خنثی شدن اسیدهای دهان کمک می‌کند. برخی مطالعات نشان داده‌اند که مصرف منظم زایلیتول ممکن است خطر پوسیدگی را نیز کاهش دهد، هرچند این اثر در کنار رعایت بهداشت دهان معنا پیدا می‌کند، نه به‌عنوان جایگزین آن.

 

⸻

 

رژیم غذایی و سلامت لثه

 

سلامت لثه تنها به مسواک زدن وابسته نیست.

 

الگوی غذایی سرشار از سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل، ماهی، روغن زیتون و مغزها که شباهت زیادی به رژیم مدیترانه‌ای دارد، در برخی مطالعات با کاهش التهاب لثه همراه بوده است.

 

از سوی دیگر، رژیم‌های غذایی سرشار از قندهای افزوده و غذاهای فوق‌فرآوری‌شده ممکن است التهاب بدن و لثه را تشدید کنند.

 

البته درمان بیماری لثه همچنان بر جرم‌گیری، کنترل پلاک میکروبی و رعایت بهداشت دهان استوار است و تغذیه تنها یکی از عوامل مؤثر محسوب می‌شود.

 

⸻

 

چند توصیه کاربردی برای حفظ سلامت دندان‌ها

 

•                 مصرف نوشیدنی‌های شیرین را به وعده‌های غذایی محدود کنید.

•                 از ریزه‌خواری مکرر در طول روز پرهیز کنید.

•                 آب را به‌عنوان نوشیدنی اصلی انتخاب کنید.

•                 پس از مصرف نوشیدنی‌های اسیدی، بلافاصله مسواک نزنید.

•                 میوه کامل را به آبمیوه ترجیح دهید.

•                 لبنیات کم‌چرب، مغزها و سبزیجات را به‌طور منظم در رژیم غذایی خود بگنجانید.

•                 در صورت نیاز، از آدامس بدون قند برای افزایش ترشح بزاق استفاده کنید.

•                 هیچ ماده غذایی جایگزین مسواک، نخ دندان و معاینه منظم دندان‌پزشکی نیست.

 

 

⸻

 

جمع‌بندی

 

سلامت دهان و دندان تنها به مسواک زدن محدود نمی‌شود. نوع غذاهایی که می‌خوریم، تعداد دفعات مصرف مواد قندی، نوشیدنی‌های اسیدی و کیفیت کلی رژیم غذایی، همگی بر سلامت دندان‌ها و لثه اثر می‌گذارند.

 

شواهد علمی نشان می‌دهد که کاهش دفعات مصرف قند، انتخاب رژیم غذایی متعادل، دریافت کافی کلسیم و ویتامین D و محدود کردن نوشیدنی‌های اسیدی، می‌تواند در کنار رعایت بهداشت دهان، خطر پوسیدگی و بیماری‌های لثه را کاهش دهد.

 

در نهایت، هیچ رژیم غذایی نمی‌تواند جایگزین معاینه منظم دندان‌پزشکی، مسواک زدن با خمیردندان حاوی فلوراید و استفاده روزانه از نخ دندان شود. بهترین نتیجه زمانی حاصل می‌شود که تغذیه سالم و مراقبت صحیح از دهان در کنار یکدیگر قرار گیرند.

 

⸻

 

منابع

 

1.               Moynihan PJ, Kelly SAM. Effect on Caries of Restricting Sugars Intake: Systematic Review to Inform WHO Guidelines. Journal of Dental Research. 2014.

2.               World Health Organization. Guideline: Sugars Intake for Adults and Children. Geneva: WHO; 2015.

3.               Touger-Decker R, Loveren CV. Sugars and Dental Caries. American Journal of Clinical Nutrition. 2003.

4.               Sheiham A, James WPT. A New Understanding of the Relationship Between Sugars, Dental Caries and Fluoride Use. BMC Public Health. 2014.

5.               American Dental Association. Oral Health Topics: Nutrition and Oral Health.

6.               European Federation of Periodontology. Diet and Periodontal Health: Evidence Review.

7.               Marshall TA. Preventing Dental Caries Associated with Dietary Practices. Journal of the American Dental Association.

8.               Featherstone JDB. The Science and Practice of Caries Prevention. Journal of the American Dental Association.